Tadeusz Pakuła
nauczyciel języka polskiego
SP im. Wł. Szafera w Żarkach

 

 

Już nie ma tych miasteczek, gdzie szewc był poetą,
Zegarmistrz filozofem, fryzjer trubadurem.
Nie ma już tych miasteczek, gdzie biblijne pieśni
Wiatr łączył z polską piosnką i słowiańskim żalem,
Gdzie starzy Żydzi w sadach pod cieniem czereśni
Opłakiwali święte mury Jeruzalem.

A.      Słonimski Elegia o miasteczkach żydowskich.

 

 

 

Szlakiem kultury żydowskiej.

 

         Żarki należą do tych polskich miasteczek, których historia nierozerwalnie związana jest z dziejami mieszkających tu niegdyś Żydów. Podobnie jak w wielu miejscach Polski znaleźli u nas swoje miejsce na ziemi, kultywowali tradycje, współpracowali ze swoimi sąsiadami – katolikami.

         “Mimo różnic i odrębności, jakie dzieliły społeczność polską i żydowską, mimo dużego procentu, jaka ta ostania stanowiła w ogólnej populacji żareckiej, na przestrzeni wieków nie słychać o jakichkolwiek waśniach czy antagonizmach skłócających obie społeczności.” ( M. Antoniewicz Przeszłość Żarek )

Mamy więc prawo odwoływać się do historii i podkreślać wagę tolerancji, która niewątpliwie była najważniejszym czynnikiem pozwalającym na pokojowe współistnienie i wzajemne poszanowanie tradycji i kultury.

W naszym mieście nie miały miejsca przypadki nietolerancji, prześladowania, czy uwłaczającego ludzkiej godności traktowania członków jednej grupy przez członków drugiej.

         Jako nauczyciele powinniśmy zmierzać do tego, aby nasi uczniowie kształtowali w sobie postawę dialogu, umiejętność słuchania innych i rozumienia ich poglądów. W dobie pojawiającej się coraz częściej ksenofobii historia Żarek uczy nas przełamywania uprzedzeń oraz odważnego nawiązywania kontaktów z grupami z innych kręgów kulturowych.

         Spacerując wąskimi uliczkami naszego miasteczka, zwiedzając cmentarz katolicki oraz kirkut, odnajdujemy symbole i znaki – świadectwo życia i kultury mieszkających tu ludzi. Szanując własne znaki i symbole, powinniśmy znać i szanować symbole tych, których nie ma tu już od kilkudziesięciu lat.

         Nie sposób zrozumieć zawiłych losów tej ziemi bez odwołania się do żydowskiej przeszłości. Nie sposób nie wykorzystywać szlachetnych postaw obywateli obu społeczności do kształtowania w młodych ludziach otwartości i tolerancji.

         Napisany przez mnie program ścieżki edukacja regionalna – dziedzictwo kulturowe regionu Moje miejsce na ziemi jest próbą ukazania wzajemnych relacji między obu mieszkającymi tu kiedyś grupami. Program podkreśla różnorodność kulturową miasta, zachęca do poznawania przeszłości w sposób odważny i obiektywny, bez uprzedzeń i niepotrzebnych zniekształceń. Rzeczą oczywistą jest zdecydowana przewaga w programie treści polskich i katolickich, które odzwierciedlają prawdziwy obraz krajobrazu kulturowego naszej ziemi. Akcenty historii i kultury żydowskiej są jednak bardzo wyraziste i nie sposób ich pominąć choćby z szacunku dla prawdy historycznej. Odwoływanie się do nich przygotowuje młodych ludzi do życia we współczesnym świecie, w którym standardem muszą być pluralizm religijny i kulturowy, szacunek dla inności. Podkreślmy wyraźnie, ale tylko takiej, która nie przeszkadza nam pielęgnować własne wartości.

Działania związane z edukacją podejmującą problematykę żydowską w Szkole Podstawowej im. Wł. Szafera w Żarkach w roku szkolnym 2003/2004:

1.     Wydana została gazetka koła polonistycznego w większej części poświęcona historii i kulturze żydowskiej. Gazetka adresowana jest do dzieci o zainteresowaniach humanistycznych, a także do dorosłych, którym przedstawiamy działalność naszej szkoły.

2.     Opracowana została prezentacja multimedialna Moje miejsce na ziemi, w której jeden z modułów Szlakiem kultury żydowskiej w atrakcyjny sposób przedstawia różne materiały dotyczące problematyki żareckich Żydów. Prezentacja przekazana została do biblioteki szkolnej oraz Biblioteki Miejsko – Gminnej w Żarkach i stanowi cenny materiał edukacyjny dla dzieci i młodzieży.

3.     Zorganizowane zostało spotkanie dla uczniów szkoły z kronikarzem Żarek, Panem Henrykiem Rakowskim w dużej części poświęcone Żydom mieszkającym kiedyś w Żarkach. Pan Rakowski prezentował stare zdjęcia i opowiadał o przeszłości. ( organizatorzy spotkania – J. Kiser, T. Pakuła, K. Samek, B. Sojka )

4.     Odbyło się spotkanie Pani Dyrektor z członkami koła polonistycznego a następnie z uczniami całej szkoły n/t 50 rocznicy powstania Yad Vashem. Pani dyrektor Stanisława Nowak opowiadała o uroczystościach w Izraelu, w których brała udział.

5.     Opracowany został na podstawie programu Moje miejsce na ziemi projekt edukacyjny pod tym samym tytułem, którego głównym celem jest dokładne poznanie historii miasteczka, w tym przeszłości żydowskiej oraz kształtowanie postaw tolerancji w stosunku do innych narodów, kultur i religii. Pokazujemy dzieciom jak na przestrzeni paru wieków w Żarkach mogły współistnieć dwie kultury i dwie religie, wzajemnie się dopełniać i szanować swoją odrębność. Projekt został zgłoszony do ogólnopolskiej akcji Akademia z klasą: otrzymaliśmy tzw. Mały grant na jego realizację ( opracowanie projektu Tadeusz Pakuła i Katarzyna Samek)

6.     16 marca, gdy we wszystkich miastach Europy czczono pamięć ofiar zamachu w Hiszpanii, w Bibliotece Miejskiej przeprowadziliśmy zajęcia odwołujące się do przeszłości naszego miasteczka – Kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat. Dzieci dowiedziały się o losie Żydów skazanych na zagładę oraz pomocy udzielanej przez żarczan. Zadanie podsumowujące zajęcia brzmiało: Uzupełnij zdanie – Kto niszczy życie ludzkie...( Zajęcia prowadzili T. Pakuła, K. Samek, I. Borzęcka )

7.     Bardzo ważnym wydarzeniem była prezentacja w naszej szkole programu Dzieci Holocaustu, z którym przybyły na zaproszenie Pani Dyrektor Stanisławy Nowak dwie uratowane przez Polaków Żydówki, mieszkające obecnie w Ameryce. Nauczyciele i zainteresowana młodzież obejrzeli przejmujący film o losie jednej z pań, której cudem udało się przeżyć piekło wojny w okupowanej Częstochowie. Została adoptowana przez katolicką rodzinę, która ukrywała jej pochodzenie. Obie panie postanowiły wziąć udział w programie, by swoim osobistym losem dawać świadectwo prawdzie o okrucieństwie wojny i wielkim poświęceniu Polaków, którzy ratowali swoich sąsiadów przed zagładą.

8.      Na podkreślenie zasługuje skromność i powściągliwość przybyłych gości oraz wspaniała polszczyzna, którą się posługiwali. Wszyscy zrozumieli, ważne w naszych czasach przesłanie spotkania – bez uznania ludzkiego życia za najważniejszą wartość nie jesteśmy wstanie zmienić wciąż tak podzielonego i skłóconego świata.

9.      Dzieci realizujące projekt zebrały materiały i przygotowały prezentację Szlakiem kultury żydowskiej. Wykonały obrazy odwołujące się do przeszłości, opracowały słowniczek wyrazów związanych z kulturą żydowską, zapisały wspomnienia starszych mieszkańców. Wykorzystywały w swej pracy komputer oraz różne inne źródła informacji. Materiały pokazano na wystawie Okruchy ludzkich losów zatrzymane w kadrze ( organizatorzy - wystawy K. Samek, M. Stencel)

10. W maju zwiedziliśmy wystawę Żydzi w Częstochowie, która stała się ważnym wydarzeniem kulturalnym nie tylko naszego regionu. Dzieci obejrzały pamiątki dokumentujące dzieje społeczności żydowskiej w Częstochowie oraz  inne judaica związane z kulturą i religią. Dowiedziały się, jak wielu znanych ludzi nauki i kultury to osoby pochodzenia żydowskiego np. Julian Tuwim, Janusz Korczak, Antoni Słonimski, Roman Polański.. Obejrzały filmowy dokument – relację z okupowanej Częstochowy pana Zygmunta Rolata, obecnie wykładowcy  uniwersytetu Cambridge. Jego losy to świadectwo cierpienia,  przypadku, jaki często rządzi ludzkim życiem i jakże bolesnego powrotu do czasów Holocaustu.( organizator wycieczki Pani Dyrektor Stanisława Nowak )  

 

 
Wystawa "Żarki dawniej i dziś"

   

    Swoją obecnością zaszczycili nas:

 

Elżbieta Zielińska de Mundlak

– prof. Uniwersytetu w Wenezueli
– członek organizacji międzynarodowej „Federacja Dzieci Holokaustu” w Polsce i  w USA

 

Renata Skotnicka – Zaidman

– doc. Muzeum Holocaustu w Polsce i w Kanadzie (Montreal)

 

Zbigniew Kaszuba

– rodzina Pana Zbigniewa uratowała brata p. doc. Renaty Skotnickiej – Zaidman