ETYKA ZAWODOWA NAUCZYCIELA

 

 

    Przez etykę rozumiemy „ ogół ocen i norm moralnych przyjętych i obowiązujących w danej epoce i w danej zbiorowości społecznej ”.1)

Każda epoka i każda zbiorowość tworzyły własne normy etyczne. I tak, inne zasady moralne obowiązywały w starożytności, inne w średniowieczu, a jeszcze inne obowiązują dziś. Inaczej te zagadnienia pojmowały i pojmują narody chrześcijańskie, a inaczej wyznawcy Buddy, poganie czy ludy dzikie. Więcej, różnice etyczne wyraźnie zarysowują się w obrębie poszczególnych grup społecznych tego samego narodu. Mówimy wtedy o tzw. etyce zawodowej.

    Etyka zawodowa polega na dostosowaniu etyki ogólnej do potrzeb i specyfiki określonego zawodu. „ Za istotę moralności zawodowej poczytuje się przystosowanie czy też konkretyzację uznawanych w danym społeczeństwie norm moralnych w odniesieniu do typowych sytuacji i zadań poszczególnych grup zawodowych ”.2)

    Problematyka moralna nabiera szczególnego znaczenia w zawodach, które spełniają doniosłą funkcję społeczną. Należą do nich m.in. zawód nauczyciela, lekarza, dziennikarza, prawnika, oficera.

    Nauczyciel wywiera ogromny wpływ na postęp naukowy, kulturalny, społeczny, ale także na indywidualne losy ludzkie. Jako osoba postawiona „ nad innymi” musi sobą reprezentować pewne określone wartości natury moralnej. Jest powołany przez społeczeństwo i ono określa jego zadania. Ono też wymaga od niego wysokiego poziomu etycznego i to zarówno w pracy jak i w życiu prywatnym.

    Normy etyczne nauczyciela można ująć w trzy podstawowe grupy :

    -  obowiązki moralne wobec uczniów,

    -  obowiązki moralne wobec zespołu nauczycielskiego,

    -  obowiązki moralne wobec środowiska lokalnego i całego społeczeństwa.

    Proces kształcenia i wychowania przebiega w układzie nauczyciel – uczeń. Jego wyniki zależą w znacznym stopniu od tego, jakie wartości etyczne reprezentuje nauczyciel. Wychowanie tylko wtedy daje pożądane efekty, kiedy nauczyciel - wychowawca stosuje w życiu osobistym wszystkie te zasady, które wpaja wychowankom. Wyniki wychowawcze zależą bowiem nie tylko od tego, co nauczyciel wie i umie, ale także od tego, kim się staje i do czego dąży. Wartości, normy i zasady moralne, które on sam reprezentuje decydują o powodzeniu pedagogicznym.

    Nauczyciel jest osobą, której bez przerwy przyglądają się „ mali” i dorośli. Każdy jego krok jest analizowany i surowo oceniany. Wszelkie niedociągnięcia i braki natury moralnej są przez obserwatorów bardzo ostro piętnowane. Jeżeli młodzież nie akceptuje postawy i zachowania nauczyciela, jeżeli dostrzega rozbieżności między głoszonymi ideami a jego postępowaniem, wówczas nie współpracuje z nim w procesie wychowaw- czym, nie respektuje jego poleceń i nie przyjmuje żadnych uwag. Nie może bowiem umoralniać ten, kto sam nie jest moralny.

    Młodzież bardzo ceni u swych wychowawców prawość i stałość charakteru, sprawiedliwość i życzliwość. Nauczyciel, jak żaden inny człowiek, musi stać na straży prawdy i uczciwości. Nie może pozwolić sobie na kłamstwo, fałsz czy obłudę. Zawsze i wszędzie musi bronić swoich poglądów i przekonań. Nie może ulegać żadnym sugestiom, szczególnym sympatiom ani antypatiom. Musi być bardzo taktowny i opanowany. Jego podstawowym obowiązkiem jest troska i odpowiedzialność za losy i przyszłość powierzonych mu dzieci. Zmusza go to do tworzenia odpowiednich warunków sprzyjających psychofizycznemu rozwojowi dziecka oraz realizacji zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych. Niezbędna jest do tego miłość dziecka. „Ten tylko, kto naprawdę młodzież kocha, jest zdolny poświęcić się dla niej i nie szczędząc ani czasu, ani sił, wszelkimi możliwymi sposobami zabiega o jej dobro.”3)

 

1) Wielka Encyklopedia Powszechna, t. 3, s. 508

2) Pedagogika pod red. M. Godlewskiego, Warszawa 1975, PWN, s. 551

3) M. Kreutz, Osobowość nauczyciela – wychowawcy [ w : ] Osobowość nauczyciela,

pod red. W. Okonia, Warszawa 1959, s.136

 

    Świadomy tego nauczyciel broni dziecko we wszystkich sytuacjach i nie pozwala go skrzywdzić. Jest wobec niego serdeczny i wyrozumiały. Zawsze kontroluje swoje zachowanie i nie pozwala sobie na jakiekolwiek akty gniewu bądź agresji.

    Z miłością idzie w parze dobroć. Przejawia się ona w otwarciu dla innych, w życzliwości, uczynności i delikatności, a także w „ odpowiedzialności przed sobą, przed społeczeństwem, przed narodem ”4)

Nie może być nauczycielem i wychowawcą człowiek, który nie jest zdolny do altruizmu. Zadaniem nauczyciela jest upowszechnianie i utrwalanie wartości i norm etycznych społecznie pożytecznych z jednoczesnym eliminowaniem wzorów szkodliwych.

W związku z tym nauczyciel nieustannie ma do czynienia z rozwiązywaniem problemów moralnych i ich wartościowaniem. Ocena tego, co jest moralne, a co niemoralne nie może być dokonywana „ na wyczucie”, musi być poparta odpowiednią wiedzą w tym zakresie. Pamiętać przy tym trzeba, by ocenie moralnej podlegały nie tylko cele wychowawcze, ale również środki i metody realizacji. W ten sposób nauczyciel musi nieustannie kontrolować nie tylko uczniów, ale i własną moralność.

    Do ważnych obowiązków nauczyciela należy zgodne współdziałanie z całym gronem pracowniczym szkoły. Życzliwość, uczynność i wzajemna pomoc w różnych sytuacjach stanowi ważną składową jego etyki zawodowej. Nie bez znaczenia jest tu również stosunek nauczyciela do rodziców swych uczniów. Winien on polegać na mądrym doradztwie i pomocy w ich trudnościach wychowawczych.

Należy się jednak przy tym wystrzegać nadmiernego spoufalania, mogącego rzucić cień na bezinteresowność i uczciwe zamiary wychowawcy.

    Etyka zawodowa obowiązuje nauczyciela nie tylko w szkole, ale i poza nią :  w domu, osiedlu, gminie, a więc wszędzie tam, gdzie się on znajduje. W tym zakresie nie może być podziału na „dom ” i „ zakład pracy ”. Człowiek jest jeden i jego moralność też może być tylko jedna.

    Historia Polski zna sporo przykładów pozytywnych w tym zakresie. W naszych dziejach było wiele znanych i bezimiennych „ siłaczek ”, Sybiraków i więźniów obozowych, „ małych ” i „ wielkich ”, sławnych i zapomnianych. Wszystkich ich cechuje wysoka etyka zawodowa. To ona kazała im iść na zesłanie, do obozu lub na rozstrzelanie. Dzięki temu stali się wzorami do naśladowania.

 

 

4) M. Grzegorzewska, Listy do młodego nauczyciela, t. II, Warszawa 1958, s. 5

 

 

BIBLIOGRAFIA :

 

1. E. Badura, Emocjonalne uwarunkowania autorytetu nauczyciela, Warszawa 1981

2. M. Grzegorzewska, Listy do młodego nauczyciela, t. II, Warszawa 1958

3. S. Krawcewicz, Współczesne problemy zawodu nauczycielskiego, Warszawa 1979

4. M. Kreutz, Osobowość nauczyciela – wychowawcy [ w : ] Osobowość nauczyciela

 pod red. W. Okonia, Warszawa 1959

5. Z. Krzysztoszek, Pedagogika. Zarys podręcznikowy dla studium nauczycielskiego,

 Warszawa 1969

6. W. Okoń, Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej, Warszawa 1987

7. Pedagogika pod red. M. Godlewskiego, Warszawa 1975

8. M. i R. Radziwiłowiczowie, Nauczyciel klas początkowych, Warszawa 1981

 

 

 mgr Katarzyna Samek

 SP Żarki